QUT JOURNAL OF RELIGION, PHILOSOPHY AND CULTURE
Institute of Humanities and Religious Studies
Діни саладағы дерадикализация және оңалтудың институционалдық архитектурасы: отандық және халықаралық тәжірибе
Осы мақала Қазақстан Республикасында және шетелде дін саласындағы дерадикализация және оңалту мәселелерін қарастырады. Зерттеу отандық және шетелдік заңнаманы, нормативтік құқықтық актілерді, сондай-ақ осы тақырып бойынша ғылыми әдебиеттерді талдауды қамтитын кешенді әдіснамаға негізделген. Сонымен қатар радикалды топтардың қызметінен зардап шеккен тұлғалармен және террористік белсенділік аймақтарынан оралған репатрианттармен жұмыс жасау бойынша қазақстандық ғалымдар мен мамандардың практикалық тәжірибесі пайдаланылды. Зерттеу барысында Қазақстанның осы саладағы мемлекеттік саясатының күштік шараларға негізделген тәсілден бастап, ерте анықтау, алдын алу және кешенді оңалтуға бағытталған неғұрлым теңгерімді модельді қалыптастыруға дейінгі эволюциясы айқындалды. Теологиялық жұмыс, медициналық, психологиялық, құқықтық қолдау, сондай-ақ әлеуметтік бейімделу шараларын қамтитын көмектің құралдары мен тетіктерін кеңейтуге ерекше назар аударылады. Авторлар қазіргі таңда Қазақстанда мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы негізінде іске асырылатын бірегей модель қалыптасқан деген қорытындыға келеді. Дегенмен бұл модельде жетілдіруді қажет ететін бірқатар мәселелер бар. Жалпы алғанда, дерадикализация мен оңалтудың отандық және шетелдік тәжірибесін талдау қазақстандық модельдің пәнаралық және ведомствоаралық тәсілдің тиімділігін көрсететінін және одан әрі ғылыми, практикалық зерттеулер үшін өзекті екенін дәлелдейді.
Авторлық құқық (c) 2026 Арманай Ертихалова, Адия Романова https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Исламдағы әйелдер: Құран қағидалары мен дәстүрлері
Бұл мақалада қазіргі ғылыми күн тәртібі аясында Құрандағы әйелдер рөлінің бірнеше аспектілері талданады: гендер, ислам, құқықтар, міндеттер және көшбасшылық. Мақаланың мақсаты – исламдағы әйелдердің мәртебесін анықтайтын Құранның негізгі ережелерін анықтау және отандық және халықаралық зерттеулердегі түсіндірмелерді талдау. Пайдаланылған дереккөздер – Құран аяттары мен сүрелері. Ғылыми ізденістің басты нысаны ретінде білім беру жүйесі, отбасылық құндылықтар, мұрагерлік заңдылықтары және әлеуметтік белсенділікке басымдық беріледі. Заманауи ғалымдардың еңбектеріндегі зерттеу күн тәртібінің эволюциясы қарастырылады. Білім алу құқығына, әйелдердің билігіне, діни және қоғамдық көшбасшылыққа ерекше назар аударылады. Сонымен қатар, Құранның үкімдері мен қазақ мәдени дәстүрлері арасындағы байланыс көрсетілген. Мақаланың нәтижелері мен ұсыныстары зерттеу ландшафтының әртекті екенін, тарихи кезеңдерде әртүрлі мәселелердің назарда екенін көрсетеді. Ғылыми зерттеулердің басым бағыттары қоғамдық сұраныстар мен замануи тенденциялардың ықпалымен үздіксіз жаңаруда. Дегенмен, қазіргі зерттеулер гендерлік әділеттілік, әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту, түсіндірмелерді қайта қарастыру және кешенді талдау қажеттілігі мәселелерін қамтитынын атап өткен жөн.
Авторлық құқық (c) 2026 Алмасбек Шағырбай https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Цифрлық діни конверсия: виртуалды діндарлықтың философиялық-этикалық сын-қатерлері жағдайындағы когнитивтік және мінез-құлықтық механизмдер
Мақала қазіргі платформалық медиакеңістік жағдайындағы цифрлық діни конверсия феноменін талдауға арналған. Зерттеуде цифрлық ортада діни бірегейліктің қалыптасуына ықпал ететін когнитивтік және мінез-құлықтық механизмдер қарастырылады. Виртуалды діндарлықтың философиялық-этикалық сын-қатерлеріне, атап айтқанда алгоритмдік ықпалға, діни тәжірибенің медиатизациялануына және діни әлеуметтенудің дәстүрлі формаларының трансформациясына ерекше назар аударылады. Мақалада цифрлық дін, медиакоммуникация және діни конверсия салаларындағы қазіргі шетелдік зерттеушілердің еңбектеріне негізделген теориялық тұжырымдар ұсынылған. Пәнаралық тәсіл негізінде цифрлық діни конверсияның желілік коммуникациялар, цифрлық платформалар және пайдаланушылардың медиамінез-құлқы ықпалымен қалыптасатын динамикалық үдеріс екендігі көрсетіледі. Зерттеудің практикалық маңыздылығы оның қорытындыларын Қазақстанның интернет-кеңістігіндегі заманауи діни үдерістерді талдауда, сондай-ақ қоғамды цифрландыру және жасанды интеллекттің дамуы жағдайындағы виртуалды діндарлықтың ерекшеліктері мен тәуекелдерін зерттеуде қолдану мүмкіндігімен айқындалады.
Авторлық құқық (c) 2026 Олег Синяков, Владимир Разумов https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
М. Элиаденің діни концепцияларының қазіргі қоғамдағы түсіндірмелері
Мақалада діндер тарихшысы Мирча Элиаденің дінтану саласында өз авторлығымен қалыптастырған діни концепцияларының түсіндірмесі талқыланады. Ол дін тарихшысы ретінде діндер тарихына ауқымды зерттеулер жасап, діни концепцияларды құрастыра білді. Нәтижесінде дін тарихшысы ретінде жасаған діни талдаулардағы концепцияларының маңыздылығын талдап оқырманға ұсына алды. Діни концепцияларының маңыздылығын талдау барысында Элиаде: «Діндер тарихы туралы трактат», «Мәңгілік қайта оралу туралы миф», «Шаманизм: экстаздың архаикалық әдістері», «Символдар мен бейнелер», «Йога: ажалсыздық және еркіндік», «Қасиеттілік және дүниелік» сияқты еңбектерін жазды. Мақаланың өзектілігі зерттелген концепциялар қазіргі дінтану саласында маңызды көрсеткіш екеніне назар аударту. Мирча Элиаденің дінтанулық концепциялары діннің мәнін және тарихын, оның адам болмысындағы рөлі мен қоғамдағы функциясын түсіну үшін терең ғылыми әдіснаманы ұсынады. Концепцияның негізгі бағыттары мен идеяларының түсіндірмесі мақалада мысалдармен жан – жақты ашылды. Қасиетті (сакралды) мен профандық (жерлік), иерофания, архаикалық, миф, символ, діни универсализм, уақыт концепциялары дінтану саласындағы маңызды тақырыптарды қамтиды. Сонымен қатар басқада гуманитарлық мамандықтардыңда құрылымдарының маңызды бөлігі болып табыла алады.
Авторлық құқық (c) 2026 Дурмуш Арык, Толен Баракбаева, Ботакоз Абдрахманова https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Сопылық ислам мәдениетінің феномені: генезис, рухани негіздері және тарихи дамуы
Бұл мақалада Орталық Азия мен Қазақстандағы сопылықтың шығу тегі мен идеологиялық негіздері, сондай-ақ оның әлеуметтік-мәдени рөлі қарастырылады. Мақалада мәзһабтардың тарихы, сопылықтың аймақтағы исламның таралуына әсері және сопылықтың ислам мәдени құбылысы ретінде пайда болуы мен таралуы зерттеледі. Авторлар орыс және шетелдік әдебиетте кең таралған сопылық тұжырымдамаларын талдайды. Авторлардың пікірінше, сопылық – Мұхаммед пайғамбардың мінез-құлық нормалары мен мистикалық дәстүрлерінің қайта жаңғыруы. Сопылық дүниетанымының негізгі элементтері зерттеледі: Аллаһқа деген махаббат, мистикалық білім, рухани даму, иқра тәжірибесі және хал, мақам фана санаттары. Шейх пен мүрид арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ қоғамның моральдық және діни құндылықтарын қалыптастырудағы сопылық тәлімгерлердің рөлі қарастырылады. Сондай-ақ мақалада сопылықтың қоғамдық санаға әсері, оның аймақтық дәстүрлермен өзара әрекеттесуі және көпшілік арасындағы сопылар бейнесінің өзгеруі қарастырылады. Авторлар сопылық қоғамның рухани нығаюында маңызды факторға айналды және махаббат, қызмет ету, моральдық тазару және ішкі жетілу идеялары арқылы ислам құндылықтарының таралуына ықпал етті деген қорытындыға келеді.
Авторлық құқық (c) 2026 Кайрат Затов, Ғалымбек Мажиев https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Қазақстандағы казактартардың бірегейлігіндегі діннің рөлі: тарихы мен нарративтері
Қазақстан Республикасының конфессиялық құрамы айрықша алуандылығымен ерекшеленеді. Бұған тарихи факторлар ықпал етті. Қазіргі Қазақстан аумағында казактардың пайда болуы туралы алғашқы ескертулер XVI ғасырдың екінші жартысына жатады. Оларға шекаралық әскери топтар, еркін казактар, қашқындар және кәсіпшілер кірді. Казактардың ұйымдасқан көші-қоны XVII және XVIII ғасырларда басталды. Кейігі кезеңде Орал, Орынбор, Жетісу және Сібір казак әскерлері құрылды. Бекіністер мен бекеттері салынды. Казактар әскери шекара күші және жергілікті тұрғындарды бақылау құралы ретінде пайдаланылды. Осы процестері қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтына әсер етті. Біздің елімізде казак ұйымдарының түрлі құрылымдары қызмет атқарады. Казактардың этноәлеуметтік тобы қоғамдық өмірдің белсенді акторларының бірі болып табылады. Қазақстандағы казак ұйымдары алуан түрлілігімен сипатталады. Олардың этнографиялық шығу тегі біркелкі емес. Ғылыми ортада олардың бірегейлігін айқындауға қатысты әртүрлі тәсілдер қалыптасқан. Зерттеу нәтижелерге сәйкес, қазіргі казак қауымдастықтардың ішінде тұтастық қалыптаспаған, дегенмен оларды интеграциялауға бағытталған талпыныстар байқалады. Казак бірлестіктерінің бір бөлігі Қазақстан халқы Ассамблеясы құрамында белсенді қызмет атқарса, ал басқалары Ассамблеядан тыс әрекет етеді. Сонымен қатар, діни бірегейлік казак ұлттық кодының негізгі факторларының бірі болып табылады. Осыған байланысты, бұл мақаланың мақсаты – Қазақстан казак ұйымдарын, олардың бірегейлігін және қазіргі кезеңнің нарративтерін зерттеу.
Авторлық құқық (c) 2026 Александр Антипин, Султан Абдрахманов https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Исламдық саяси экономия исламдық қаржы жүйесінің жетіспейтін буыны
Ислам қаржысының элементтерін енгізуге бағытталған жарты ғасырлық тәжірибелер мен әрекеттерге қарамастан, ислам әлеміндегі бірде-бір ел шариғат талаптарына толық сәйкес ұйымдастырылған толыққанды ислам экономикасы мен қаржы секторын құра алмады. Мұның негізгі себебі – ислам саяси экономикасының теориялық негізінің болмауы (әлсіздігі). Нәтижесінде, қазіргі уақытта ислам қаржысы жаһандық (дәстүрлі) қаржы жүйесінің ажырамас бөлігі емес, экзотикалық қосымша ретінде дамып келеді. Бұл жағдайды автор ұсынған ислам саяси экономикасы тұжырымдамасы арқылы түзетуге болады. Қорытындылардың бірі - экономикалық өсуге басымдық беру немесе табыс теңсіздігін азайту дилеммасына тап болған кезде ислам билігі теңсіздікті азайтуға басымдық беруі керек. Бұл зерттеу ислам елдерінің үкіметтеріне экономикаларын шариғат талаптарына сәйкестендіру бойынша жалпы ұсыныстар береді. Бұл мақала батысшыл экономикалық жүйеден ислам экономикасына көшуді жоспарлайтын мемлекеттердің басшылығына арналған нұсқаулық болып табылады.
Авторлық құқық (c) 2026 Магомет Яндиев https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
XIX-XX ғасырлардағы Ақмола облысы медреселерінің оқу бағдарламалары
Бұл мақалада XIX–XX ғ. Ақмола облысындағы медреселердің оқу бағдарламалары және олардың Солтүстік Қазақстандағы діни және мәдени білім беру орталықтары ретіндегі рөлі қарастырылады. Онда Бұхара, Самарқанд, Қазан, Уфа және Стамбул сияқты ірі ислам білім беру орталықтарының ықпалымен медреселердің қалыптасуы мен дамуының тарихи, әлеуметтік және мәдени контексті зерттеледі. Онда дәстүрлі усул-и қадим медреселерінің құрылымы және діни пәндермен қатар зайырлы пәндерді оқыта бастаған усул-и жәдид мектептерінің пайда болуы талданады. Діни дәстүрлерді реформаторлық тәсілдермен үйлестірген Науан Хазірет, Сәдуақас Ғылмани және Зейнолла Ишан сияқты көрнекті тұлғалардың үлестеріне ерекше назар аударылады. Зерттеу Ақмола медреселерінің тек ислам ғылымы мен ұлттық бірегейлікті сақтауда ғана емес, сонымен қатар қазақ әдебиетіне, қоғамдық өміріне және біліміне әсер еткен зиялылар буынын қалыптастыруда да маңызды рөл атқарғаны туралы қорытынды жасалады. Медреселердің жабылуына және кеңестік кезеңдегі қуғын-сүргінге қарамастан, олардың мұрасы Қазақстанның рухани байлығының маңызды бөлігі болып қала береді және діни білім беруді дамытуда өткен мен қазіргінің сабақтастығын түсінуге негіз болып табылады.
Авторлық құқық (c) 2026 Сүйіндік Рамазан, Кеншилик Тышхан (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Қазақстанның татар-башқұрт этномәдени орталықтары: тарихы, бірегейлігі және діні
Башқұрттардың тайпалық топ ретіндегі шығу тегі Геродот пен Птолемейдің ежелгі дереккөздерінен бастау алады, және олар туралы сілтемелер қытай, араб және парсы шежірелерінде кездеседі. Олардың қалыптасуы Еуразия даласы, Еділ бойы және Орал бойындағы күрделі этникалық және көші-қон процестері аясында болды. Татарлар туралы алғашқы деректер VI-IX ғасырларда кездеседі. Башқұрттар мен татарлар Еуразияның түркі халықтарына жатады, олар тарихи және мәдени байланыстарға ие. Олардың этногенезі күрделі. Башқұрттар мен татарлардың Орталық Азиямен байланысының терең тарихи тамырлары бар (көші-қон, мәдени алмасу, сауда, білім беру және діни қызмет). Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін татар саудагерлері, ғалымдары және дін қайраткерлері қалалардың, мәдениеттің, білім берудің және исламның дамуында маңызды рөл атқарды. Татарлар – Қазақстандағы ең ірі этникалық топтардың бірі, ал башқұрттар аз санда кездеседі. Елде өз ұлтарының дәстүрлерін сақтайтын этномәдени орталықтар желісі бар. Осыған байланысты, бұл мақалада татар-башқұрт этномәдени орталықтарының қызметі, олардың бірегейлігі және діни тиесілілігі қарастырылады. Мақалада татарлар мен башқұрттардың Қазақстандағы мемлекеттік-конфессиялық қатынастарға белсенді қатысушылар екендігі, сунниттік исламмен бірегейлігі және елдің этномәдени ландшафтына және өз этникалық тобының дамуына құнды үлес қосатыны туралы қорытынды жасалған.
Авторлық құқық (c) 2026 Рузия Камарова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Шариғат құқығы тұрғысынан қоршаған ортаны қорғаудағы химая тұжырымдамасының мәні мен қазіргі өзектілігі
Қоршаған ортаны қорғау бүгінгі жаһандық күн тәртібінің орталық мәселелерінің бірі болып отыр. Әлемдік экологиялық дағдарыстың тереңдеуі барлық этикалық және құқықтық ресурстарды, соның ішінде исламдық діни-құқықтық дәстүрлерді қайта қарастыруды талап етеді. Мақалада шариғаттағы ḥimāya al-bīʾah ұғымына негізделген экологиялық сақтаудың құқықтық тетіктеріне фиқһтық талдау беріледі. Сондай-ақ мақасид әл-шариғат (шариғат мақсаттары) және siyāsah al-shar‘iyyah (қоғамдық саясат) құралдарының табиғи ресурстарды тұрақты басқарудағы және экологиялық бұзылулардың алдын алудағы рөлі қарастырылады. Зерттеу әдіснамасы Құран мен Сүннетке сүйенген доктриналық және аналитикалық тәсілді қамтиды, оны классикалық фиқһ интерпретациялары толықтырады. Нәтижесінде ислам құқығы экологиялық зиянды ғана тыйым салмайтыны, сонымен қатар жеке тұлғалар мен мемлекетке экологиялық тепе-теңдікті (mīzān) сақтауға қатысты моральдық әрі құқықтық міндет жүктейтіні айқындалады. Мақалада осы тетіктерді заманауи экологиялық сын-қатерлерді шешуге бейімдеу жолдары көрсетілген. Қорытындысында исламдық құқықтық қағидаларды қазіргі экологиялық саясатқа кіріктіру мұсылман қоғамдары мен одан тысқары аймақтар үшін орнықты дамуға негізделген тұтас әрі этикалық жүйе қалыптастыра алатыны дәлелденеді.
Авторлық құқық (c) 2026 Мансваб Махсен Абдулрахман, Оникоси Ахмед Адедеджи, Мохд Сайфул Анвар бин Мохд Навави (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Қазақ дәстүрлі құқығында қалың мал және исламдағы мәһір мәселесі: модернизация мүмкіндіктері
Бұл жұмыс қазақтың әдет-ғұрып құқығы мен исламдық құқықтық нормалар аясындағы қалыңмал және мәһір институттарын кешенді талдауға арналған. Авторлар бұл институттардың тарихи тамырын, терминологиясын және эволюциясын зерттей отырып, дәстүрлі қазақ салт-дәстүрлері мен шариғат талаптарына салыстырмалы талдау жүргізеді. Мақалада қалыңмалдың туыстық байланыстарды нығайтудағы әлеуметтік және символдық рөлі, сондай-ақ оның қыз жасауымен ажырамас байланысы егжей-тегжейлі қарастырылған. Ерекше назар ажырасу деңгейі жоғары қазіргі қоғамдағы бұл тәжірибелерді модернизациялау мәселесіне аударылады. Зерттеуде институционалдық трансформацияның қажеттілігі негізделген: қалыңмалды әйелдің қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін мәһірдің бір түрі ретінде қарастыру және мұндай келісімдерді ресми түрде келісім-шартпен бекіту ұсынылады. Жұмыста Қазақстандағы сот практикасы талданады, онда үйлену тойындағы сый-сияпаттар көбінесе ерікті сыйлық ретінде танылып, оларды даулы жағдайда кері қайтару құқықтық тұрғыдан қиындық тудыратыны айтылады. Қорытындылай келе, дәстүрлерді реформалау бойынша нақты ұсыныстар берілген, мысалы: бірлескен банктік шоттар ашу және жас отбасына пайдасы жоқ ауыр формальдылықтардан бас тарту. Бұл архаикалық салттарды қазіргі заманғы құқықтық және рухани талаптарға сай келетін әлеуметтік қорғау механизміне айналдыруға мүмкіндік береді.
Авторлық құқық (c) 2026 Түсіпхан Имаммади, Табарак Хамит (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ислам дискурсындағы жасанды интеллект: нормативтік және құндылық негіздері
Бұл зерттеу SWOT (күшті, әлсіз, мүмкіндіктер және қауіптер) аналитикалық негізін қолдана отырып, ислам қоғамдарында жасанды интеллекттің (ЖИ) интеграциясын зерттейді. Зерттеуде теориялық көзқарастар мен пайдаланушы тәжірибесін бағалау үшін әдебиетке шолу мен кейс-стади сауалнамасын біріктіретін сапалық тәсіл қолданылады. Тақырыптық кодтауды қолдана отырып, дін, этика, білім беру және қаржы саласындағы негізгі тақырыптарды анықтау үшін Google Scholar-дан «Жасанды интеллект және ислам» іздеу терминін пайдаланып ғылыми дереккөздер жиналды. Сонымен қатар, 18-45 жас аралығындағы 18 белсенді ЖИ пайдаланушысының мақсатты үлгісі ЖИ-ді қолданумен байланысты түсініктерді, артықшылықтарды және қиындықтарды анықтау үшін жеті ашық сұрақтан тұратын анонимді сауалнамаға қатысты. Нәтижелер ЖИ-дің ислам білімін, қаржы жүйелерін және діни білімге қол жеткізуді жақсарту, әсіресе тиімділікті арттыру, дербестендіру және қамту аясын кеңейту арқылы айтарлықтай әлеуетке ие екенін көрсетеді. Дегенмен, жалған ақпарат, этикалық емес пайдалану, пайдаланушылардың сенімсіздігі және технологияға тәуелділік туралы алаңдаушылық айтарлықтай қиындықтар туғызады. SWOT және TOWS талдаулары көрсеткендей, ислам қоғамдарына жасанды интеллекттің тиімді интеграциялануы үшін Мақасид әл-Шариғат қағидаттарына негізделген этикалық үйлесімділік, ғалымдар мен әзірлеушілер арасындағы ынтымақтастық және цифрлық сауаттылықты жақсарту қажет. Зерттеу жасанды интеллектке қауіп төндіруден гөрі ислам этикалық құндылықтарын басшылыққа алатын қолдаушы құрал ретінде қарау керек деген қорытындыға келді, бұл тұрақты енгізу үшін бейімделудің, басқарудың және жауапты инновациялардың маңыздылығын атап өтті.
Авторлық құқық (c) 2026 Зухра Баймаханова, Балжан Калемшарив (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Матуриди дүниетанымындағы саясат түсінігі
Мақаламызда исламдық теологиялық дәстүрдегі маңызды бағыттардың бірі саналатын Матуриди дүниетанымындағы саясат түсінігі кешенді түрде талданады. Әбу Мансур әл-Матуридидің сенім жүйесі негізінен ақыл мен уахиді үйлестіруге бағытталған рационалды-теологиялық мектеп ретінде белгілі болғанымен, оның әлеуметтік-саяси көзқарастары да ислам өркениетінің қалыптасуында елеулі рөл атқарды. Зерттеуімізде Матуриди іліміндегі билік, басқару, әділет, қоғамдық тәртіп және адам жауапкершілігі ұғымдарының мазмұны қарастырылады. Әсіресе, саясаттың діни догмаға толық тәуелді емес, алайда этикалық-діни қағидалармен шектелетін дербес қоғамдық сала ретінде түсіндірілуі талданады. Матуриди дүниетанымында ақыл-ойдың саясаттағы орны, қоғамдық келісім мен тұрақтылықты сақтаудағы маңызы ерекше атап өтіледі. Сонымен қатар, биліктің заңдылығы мәселесі халықтың мүддесін қорғау, әділетті басқару және зұлымдықтың алдын алу қағидаларымен байланыста қарастырылады. Мақалада Матуриди саяси ойының сүнниттік дәстүрдегі орны, оның ханафилік құқықтық мектеппен өзара сабақтастығы және қазіргі мұсылман қоғамдарындағы саяси дискурсқа ықпалы сарапталады. Зерттеу нәтижелері Матуриди дүниетанымының саясатты теологиялық радикализмнен алыстатып, қоғамдық тұрақтылық пен зайырлы басқару ұстанымдарымен үйлестіруге мүмкіндік беретін интеллектуалдық әлеуетін көрсетеді.
Авторлық құқық (c) 2026 Бауыржан Ботакараев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Исламдық саяси ойдағы мемлекет концепциясы: классикалық ойшылдар көзқарасы
Ислам саяси ойының тарихында мемлекет мәселесі теориялық әрі практикалық тұрғыдан маңызды орын алады. Ортағасырлық мұсылман ойшылдары саяси биліктің мәні, оның құқықтық негіздері, қоғамды басқарудың діни-нормативтікөлшемдері туралы терең әрі жүйелі көзқарастар қалыптастырды. Осы тұрғыда әл-Мауарди, Әбу Хамид әл-Ғазали және ИбнТаймияның мемлекет туралы ілімдері исламдық саяси философияның негізгі бағыттарын айқындайтын маңыздыинтеллектуалдық мұра болып табылады. Бұл ойшылдар әртүрлі тарихи кезеңдер мен саяси жағдайларда өмір сүргенімен, олардың еңбектерінде мемлекет пен саяси биліктің мақсаты, дін мен саясаттың арақатынасы, билеушінің жауапкершілігіжәне қоғамдық әділеттілік мәселелері ортақ тақырып ретінде көрініс табады. Әл-Мауарди мемлекетті шариғат нормаларын жүзеге асыратын саяси институт ретінде қарастырып, халифат билігінің құқықтық және әкімшілік негіздерін нақтылап көрсетеді. Әл-Ғазали дін мен мемлекетті бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын, өзара тәуелді құрылымдар деп түсіндіріп, олардың үйлесімділігі қоғамдық тәртіп пен тұрақтылықтың басты кепілі екенін атап өтеді. Ал Ибн Таймия саяси биліктің негізгі міндеті әділеттілікті орнату және қоғамның ортақ мүддесін қорғау деп пайымдайды. Осы мақалада аталған ойшылдардың мемлекет туралы көзқарастары салыстырмалы талдау әдісі арқылы зерттеліп, олардың ислам саяси ойының дамуына қосқан үлесі айқындалады.
Авторлық құқық (c) 2026 Тұңғыш Абылов, Байнұр Елубаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0